Sint-juttemis

Wanneer is het sint-juttemis?

Nooit. Sint-juttemis is geen feestdag en staat in geen enkele kalender. Het is een uitdrukking, en die betekent dat iets er niet van komt. "Dat gebeurt met sint-juttemis" is een nette manier om te zeggen: dat gebeurt dus niet.

De heilige achter de naam heeft nooit bestaan. Er is geen heilige die zo heet, dus is er ook geen naamdag om te vieren. Wie de uitdrukking tóch een datum wil geven komt uit op 17 augustus, maar die koppeling is omstreden. Verderop staat waarom.

Waar komt de uitdrukking vandaan?

Voluit is het: met sint-juttemis, als de kalveren op het ijs dansen. Daar zit de grap in. In augustus vriest het in Nederland niet, en kalveren dansen sowieso niet. Twee onmogelijkheden achter elkaar, en samen zeggen ze: nooit.

De oudste vermelding staat in de Kroniek van Roermond uit 1577. Ruim anderhalve eeuw later duikt de zegswijze op in het Dictionnaire françois-hollandois van Pieter Marin uit 1738. Ze is dus al minstens vier en een halve eeuw oud.

In Breda staat een standbeeld van deze verzonnen heilige.

Waarom dan 17 augustus?

Volgens de bekendste verklaring is "Jutte" een koosvorm van Judith, de Bijbelse heldin. Haar naamdag zou op 17 augustus vallen, en zo komt de uitdrukking aan een datum.

Alleen: kenners van volkscultuur vinden die verklaring uit de lucht gegrepen. Ze wijzen erop dat de feestdagen van de heilige Judith op 24 maart en 7 september vallen, en niet in augustus. Het Meertens Instituut voegt daaraan toe dat Judith een personage uit de Hebreeuwse Bijbel is en geen rooms-katholieke heilige, en dus helemaal geen naamdag heeft.

Op 17 augustus valt wél de naamdag van Guda van Arnstein, ook wel Guida of Jutta genoemd. Of de uitdrukking daarop teruggaat, is niet vastgesteld. Er bestaat daarnaast een heilige Jutta van Sangerhausen, maar die heeft haar dag op 5 mei; zij leefde in Thüringen en overleed in 1260 op weg naar het Heilige Land. Hoe een Duitse streekheilige in een Nederlandse zegswijze terecht zou komen, is moeilijk uit te leggen.

Er is nog een heel andere lezing: dat "juttemis" een verbastering is van jodenmis. Ook dat komt op nooit uit, want in het jodendom bestaat geen mis.

Hoe schrijf je het?

Met een streepje en met kleine letters: sint-juttemis. Ook midden in een zin. Dat is anders dan bij Sint-Maarten of Sint-Nicolaas, en de reden is precies waar deze pagina over gaat: er wordt niet naar een bestaande heilige verwezen. Het Groene Boekje kent twee vormen: sint-jutmis en sint-juttemis.

Andere manieren om nooit te zeggen

Het Nederlands heeft er een handvol, en ze werken allemaal hetzelfde: noem iets wat niet kan gebeuren.

• Als Pasen en Pinksteren op één dag vallen
• Als de kiekens tanden krijgen (Vlaanderen)
• Als de paus een geus wordt
• Als de kat ganzeneieren legt
• Als er twee zondagen in één week komen
• Te Pruimpaschen, als de kalveren op 't ijs dansen (Limburg)

Andere talen doen het net zo. Het Duits heeft Sankt Nimmerlein, het Portugees São Nunca en het Pools na świętego nigdy: allemaal Sint Nooit. Het Frans heeft Saint Glinglin, ook een verzonnen heilige, en het Engels gebruikt diezelfde naam. Het Italiaans doet het met quando gli asini voleranno, als de ezels vliegen.